तार्किक योग्यता प्रश्न: महत्व, प्रकार आणि तयारीचे मार्गदर्शन

तार्किक योग्यता प्रश्न उमेदवाराच्या बुद्धिमत्तेची, विचारशक्तीची आणि समस्यांचे तर्कशुद्ध निराकरण करण्याच्या क्षमतेची चाचणी घेतात. हे प्रश्न केवळ शैक्षणिकच नाही तर स्पर्धा परीक्षा, नोकरीच्या मुलाखती आणि करिअरशी संबंधित मूल्यांकनांमध्येही महत्त्वाचे ठरतात.

तार्किक योग्यता प्रश्नांचे महत्व

विचारशक्ती विकसित करणे: हे प्रश्न उमेदवाराला गंभीरपणे विचार करायला प्रवृत्त करतात.

नमुने ओळखण्याची क्षमता: विविध आकृती, संख्या किंवा शब्दांमधील संबंध समजण्यास मदत करतात.

समस्या सोडवण्याची गती: मर्यादित वेळेत योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता वाढते.

स्पर्धा परीक्षेत उपयुक्त: MPSC, UPSC, SSC,पोलीस भरती, बँकिंग, रेल्वे आणि इतर सरकारी नोकऱ्यांच्या परीक्षेत या प्रश्नांना मोठे महत्त्व असते.

तार्किक योग्यता प्रश्नांचे प्रकार

संख्या श्रेणी (Number Series): दिलेल्या आकड्यांच्या क्रमावरून पुढील संख्या ओळखणे.

सादृश्यता (Analogy): दोन गोष्टींमधील साम्य ओळखून योग्य पर्याय शोधणे.

कोडी (Puzzles): दिलेल्या माहितीवरून तर्क लावून उत्तर काढणे.

न्याययुक्ती (Syllogism): विधानांवर आधारित निष्कर्ष काढणे.

रक्तसंबंध (Blood Relations): नातेसंबंध समजून योग्य उत्तर शोधणे.

दिशा व काळ (Direction & Time): एखाद्या व्यक्तीची दिशा किंवा प्रवासावरून अंतिम स्थान ओळखणे.

तार्किक योग्यता प्रश्न

1. ही मालिका पहा: 12, 11, 13, 12, 14, 13, … पुढची संख्या कोणती येईल?

A. 10
B. 16
C. 13
D. 15
उत्तर: पर्याय D. ही वजाबाकीची पर्यायी संख्येची मालिका आहे. प्रथम, 1 वजा केला जातो, नंतर 2 मिळवला जातो.

2. ही मालिका पहा: 36, 34, 30, 28, 24, … पुढची संख्या कोणती येईल?

A. 22
B. 26
C. 23
D. 20
उत्तर: पर्याय A. ही वजाबाकीची पर्यायी संख्येची मालिका आहे. प्रथम, 2 वजा केला जातो, नंतर 4, नंतर 2, आणि असेच.

3. ही मालिका पहा: 7, 10, 8, 11, 9, 12, … पुढची संख्या कोणती येईल?

A. 7
B. 12
C. 10
D. 13
उत्तर: पर्याय C. ही एक पर्यायी बेरीज आणि वजाबाकीची मालिका आहे. पहिल्या नमुन्यात 3 मिळवला जातो, आणि नंतर 2 वजा केला जातो.

4. ही मालिका पहा: 2, 1, (1/2), (1/4), … पुढची संख्या कोणती येईल?

A. (1/3)
B. (1/8)
C. (2/8)
D. (1/16)
उत्तर: पर्याय B. ही एक भागाकार मालिका आहे. प्रत्येक संख्या मागील संख्येच्या निम्मी आहे. पुढचा निकाल मिळवण्यासाठी संख्येचा क्रमाने 2 ने भागाकार केला जातो. 4/2 = 2. 2/2 = 1. 1/2 = ½. (1/2)/2 = ¼. (1/4)/2 = 1/8 आणि असेच.

5. ही मालिका पहा: 80, 10, 70, 15, 60, … पुढची संख्या कोणती येईल?

A. 20
B. 25
C. 30
D. 50
उत्तर: पर्याय A. ही एक पर्यायी बेरीज आणि वजाबाकीची मालिका आहे. पहिल्या नमुन्यात, प्रत्येक संख्येतून 10 वजा करून पुढच्या संख्येपर्यंत पोहोचले जाते. दुसऱ्यामध्ये, पुढच्या संख्येपर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रत्येक संख्येत 5 मिळवला जातो.

शाब्दिक वर्गीकरणावरील तार्किक युक्तिवाद प्रश्न

6. खालीलपैकी कोणता शब्द इतरांशी जुळत नाही?

A. अनुक्रमणिका (index)
B. शब्दकोश (glossary)
C. प्रकरण (chapter)
D. पुस्तक (book)
उत्तर: D. पुस्तक. बाकी सर्व पुस्तकाचे भाग आहेत.

7. कोणता शब्द इतरांपेक्षा वेगळा आहे?

A. क्षुल्लक (trivial)
B. अमहत्त्वाचे (unimportant)
C. महत्त्वाचे (important)
D. नगण्य (insignificant)
उत्तर: C. महत्त्वाचे. उर्वरित एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत.

8. खालीलपैकी कोणता शब्द इतरांशी जुळत नाही?

A. पंख (wing)
B. फिन (fin)
C. चोच (beak)
D. रडर (rudder)
उत्तर: C. चोच. बाकी विमानाचे भाग आहेत.

9. कोणता शब्द इतरांपेक्षा वेगळा आहे?

A. द्वेष (hate)
B. आवड (fondness)
C. आवड (liking)
D. जिव्हाळा (attachment)
उत्तर: A. द्वेष. बाकी सकारात्मक भावना आहेत.

10. विसंगत शब्द ओळखा?

A. न्याय्य (just)
B. सरळ (fair)
C. न्याय्य (equitable)
D. पक्षपाती (biased)
उत्तर: D. पक्षपाती. इतर प्रामाणिकपणा दर्शवतात.

सादृश्यतेवरील तार्किक युक्तिवाद प्रश्न

11. CUP : LIP :: BIRD : ______

A. GRASS
B. FOREST
C. BEAK
D. BUSH
उत्तर: C. BEAK (चोच). तुम्ही तुमच्या ओठांनी (LIP) कप (CUP) मधून पिऊ शकता. त्याचप्रमाणे, पक्षी (BIRD) त्यांच्या चोचीने (BEAK) गवत किंवा अन्न खातात.

12. पंजा : मांजर :: खुर : ______

A. लेक
B. घोडा
C. हत्ती
D. वाघ
उत्तर: B. घोडा. मांजराच्या पायाला पंजा म्हणतात आणि घोड्याच्या पायाला खुर म्हणतात.

13. सुरक्षित : संरक्षित :: प्रतिबंध करा (Protect) : ______

A. कुलूप (Lock)
B. रक्षक (Guard)
C. खात्री (Sure)
D. जतन करा (Conserve)
उत्तर: B. रक्षक (Guard). सुरक्षित आणि संरक्षित यात समानार्थी संबंध आहे. त्याचप्रमाणे, Protect चा समानार्थी शब्द Guard आहे.

Q14. वितळणे : द्रव :: गोठवणे : ______

A. बर्फ (Ice)
B. घन (Solid)
C. घनरूप (Condense)
D. ढकलणे (Push)
उत्तर: B. घन (Solid). द्रव वितळल्याने तरल होते, तर गोठवल्याने घन होते.

15. Parts : Strap :: Wolf : ______ (हा प्रश्न अस्पष्ट आहे. Parts:Strap चा सामान्य संबंध ‘एक भाग’ असा आहे, पण Wolf:Flow मध्ये ‘Flow’ हे ‘Wolf’ चे उलट केलेले अक्षर आहे (Flow -> Wolf). त्यामुळे योग्य उत्तर Flow आहे.)
A. Flow
B. Animal
C. Wood
D. Fox
उत्तर: A. Flow

जुळणार्या व्याख्यांवरील तार्किक आणि युक्तिवाद प्रश्न

16. एक अनौपचारिक जमाव (Informal Gathering) तेव्हा होतो जेव्हा लोकांचा एक गट निष्काळजी, आरामशीर पद्धतीने एकत्र येतो. खालीलपैकी कोणती परिस्थिती अनौपचारिक जमावाचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे?

A. एक वादविवाद क्लब दर महिन्याच्या पहिल्या रविवारी सकाळी भेटतो. (हे एक नियोजित कार्यक्रम आहे)
B. पगारवाढीबद्दल कळल्यानंतर, जय आणि काही सहकारी ऑफिसनंतर कामानंतर जेवणासाठी बाहेर जातात.
C. मीना तिच्या मोठ्या बहिणीसाठी बachelorette पार्टी देते आहे त्यासाठी ती 10 आमंत्रणे पाठवते.
D. जेव्हा जेव्हा ती चायनीज रेस्टॉरंटमध्ये जेवते, तेव्हा रूपला दिव्या भेटते.
उत्तर: B.

17. टायब्रेकर (Tiebreaker) ही एक अतिरिक्त स्पर्धा असते जी बरोबरीत असलेल्या स्पर्धकांमध्ये एक विजेता निश्चित करण्यासाठी केली जाते. खालील पर्यायांपैकी कोणती परिस्थिती टायब्रेकरचे सर्वोत्तम प्रतिनिधित्व करते?

A. दुसरी इनिंगच्या दरम्यान, फुटबॉल सामन्यातील स्कोर 2-2 अशी बरोबरी आहे. (फक्त बरोबरी दर्शविते, टायब्रेक नाही)
B. सेरेना आणि मारिया या दोघींनी खेळात एक एक सेट जिंकला आहे. (फक्त बरोबरी दर्शविते)
C. पंच नाणेफेक करतो कोणती संघ प्रथम फलंदाजी करेल हे ठरवण्यासाठी. (नाणेफेक टायब्रेकर नाही, तो प्रारंभ निश्चित करतो)
D. RCB आणि KKR प्रत्येकी 140 धावा करून ऑलआउट झाले. (स्कोर बरोबर आहे, म्हणून सामना टाय झाला आहे. आता टायब्रेकर (सुपर ओव्हर किंवा इतर) लागू होईल)
उत्तर: D

18. शार्क आणि बेअर्स प्रत्येकी ३४ गुणांसह समाप्त झाले, आणि ते आता पाच–मिनिटाच्या अतिरिक्त वेळात (overtime) लढत आहेत.

(हा प्रश्न अधिक संदर्भाशिवाय अपूर्ण वाटतो. दिलेले उत्तर पर्याय C शी संबंधित आहे जे पुन्हा प्रवेश (Reentry) शी संबंधित आहे, टायब्रेकरशी नाही. तर्कशुद्धपणे, D हे टायब्रेकरचे चांगले उदाहरण आहे.)*
उत्तर: D (तर्कानुसार)

19. पुन्हा प्रवेश (Reentry) तेव्हा होतो जेव्हा एखादी व्यक्ती काही काळासाठी तिच्या सामाजिक व्यवस्थेपासून दूर जाते आणि नंतर परत येते. खालीलपैकी कोणती परिस्थिती पुन्हा प्रवेशाचे सर्वोत्तम वर्णन करते?

A. जेव्हा त्याला चांगली पगाराची नोकरी ऑफर केली जाते, तेव्हा जावेद त्याच्या व्यवस्थापित असलेले हॉटेल सोडून शेजारच्या शहरातील दुसरे हॉटेल व्यवस्थापित करतो. (तो परत येत नाही)
B. चारण तिचे शेवटचे वर्ष चीनमध्ये परदेशात शिकत आहे. (तिचा प्रवेश अजून झालेला नाही)
C. मनन परदेशात 2 वर्षे व्यापारी नौदल सेवा केल्यानंतर नागरी जीवनात पुन्हा समायोजित होत आहे. (तो परत आला आहे आणि समायोजित होत आहे – हे Reentry चे उत्तम उदाहरण आहे)
D. 5 दयनीय महिन्यांनंतर, स्नेहा ठरवते की ती आपली रूममेट हितल सोबत यापुढे खोली शेअर करू शकत नाही.
उत्तर: C

20. मृत्यूनंतर मिळालेला पुरस्कार (Posthumous Award) तेव्हा होतो जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला तिच्या मृत्यूनंतर पुरस्कार दिला जातो. खालीलपैकी कोणती परिस्थिती मृत्यूनंतर मिळालेला पुरस्कार याचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे?

A. स्वर्गीय actress Sridevi ला Filmfare 2019 मध्ये मृत्यूनंतर जीवनगौरव पुरस्कार देण्यात आला.
B. चित्राला तिच्या कादंबरीसाठी तिसरा बुकर पुरस्कार मिळण्यासाठी ती जिवंत राहील असे तिने कधीच विचारले नव्हते. (ती जिवंत आहे तेव्हा पुरस्कार मिळाला)
C. एमानुएल यांना त्यांच्या लेखन कारकिरदीसाठी एक प्रतिष्ठित साहित्यिक पुरस्कार देण्यात आला आहे आणि तिच्या स्वर्गीय वडिलांच्या वतीने त्यांच्या मुलीने हा पुरस्कार स्वीकारला. (मृत्यूनंतर पुरस्कार मिळाला)
D. मीनलच्या प्रकाशकाने manuscript वेळेत पाठवली नाही म्हणून तिचा पुस्तक करार रद्द केला.
उत्तर: A आणि C (दोन्ही योग्य उदाहरणे आहेत)

शाब्दिक युक्तिवादावरील तार्किक प्रश्न आणि उत्तरे

21. ‘A’ राज्य सरकारने अविकसित ‘B’ जिल्ह्यासाठी एक योजना आखली आहे, जिथे 66% निधी स्थानिक प्रतिनिधींच्या समितीच्या हातात दिला जाईल. कृती कोर्स:

I. ‘A’ राज्य सरकारने समितीच्या कार्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे आणि नियम ठरवले पाहिजेत.
II. केंद्र सरकारने निर्देशित केले तर इतर राज्य सरकार समान योजना अंमलात आणू शकतात.

A. जर फक्त I अनुसरण करतो
B. जर फक्त II अनुसरण करतो
C. जर एकतर I किंवा II अनुसरण करतो
D. जर I किंवा II अनुसरण करत नाही
E. जर I आणि II दोन्ही अनुसरण करतात
उत्तर: A (फक्त कृती I तार्किक आणि आवश्यक आहे. कृती II हा एक सामान्यीकृत विधान आहे आणि थेट योजनेशी संबंधित नाही.)

22. नवीन XYZ कार बुकिंगसाठी कार डीलरला प्रचंड प्रतिसाद आला, लोकांच्या लांब रांगा होत्या ज्यामुळे व्यवसायाच्या तासांचा कालावधी आणि व्यवस्थेबद्दल तक्रारी होत्या. कृती कोर्स:

I. लोकांनी XYZ ची बुकिंग करताना स्वतःच्या दुपारच्या जेवणाची आणि नाश्त्याची व्यवस्था करावी आणि अनेक तास घालवण्यास तयार असावे.
II. अधिक बुकिंग डेस्कची व्यवस्था करावी आणि कमी वेळात अधिक लोकांना सेवा देण्यासाठी व्यवसायाचे तास वाढवावेत.

A. जर फक्त I अनुसरण करतो
B. जर फक्त II अनुसरण करतो
C. जर एकतर I किंवा II अनुसरण करतो
D. जर I किंवा II अनुसरण करत नाही
E. जर I आणि II दोन्ही अनुसरण करतात
उत्तर: B (कृती I समस्येचे निराकरण करत नाही तर ती सहन करण्यास सांगते. कृती II समस्येचे मूळ निराकरण करते.)

23. ‘M’ राज्य सरकारने आतापासून रस्ता बांधकाम करार केवळ खुल्या टेंडरद्वारे देण्याचा निर्णय घेतला आहे. कृती कोर्स:

I. ‘M’ राज्याला टेंडर आणि इतर प्रक्रियांमुळे काम वेगाने करता येणार नाही.
II. यापुढे बांधलेल्या रस्त्यांची गुणवत्ता खूपच चांगली होऊ शकते.

A. जर फक्त I अनुसरण करतो
B. जर फक्त II अनुसरण करतो
C. जर एकतर I किंवा II अनुसरण करतो
D. जर I किंवा II अनुसरण करत नाही
E. जर I आणि II दोन्ही अनुसरण करतात
उत्तर: D (I आणि II दोन्ही गृहीतके आहेत. खुल्या टेंडरमुळे वेळ लागू शकतो पण गुणवत्ता सुधारू शकते किंवा कमी होऊ शकते. कोणतीही कृती थेट अनुसरण करत नाही.)

24. सतर्क ग्रामस्थांनी प्राणघातक शस्त्रे असलेल्या दरोडेखोरांच्या गटाला पकडले. कृती कोर्स:

I. ग्रामस्थांना आधुनिक शस्त्रे पुरवली पाहिजेत.
II. ग्रामस्थांना त्यांच्या धाडसाबद्दल आणि एकतेबद्दल बक्षीस दिले पाहिजे.

A. जर फक्त I अनुसरण करतो
B. जर फक्त II अनुसरण करतो
C. जर एकतर I किंवा II अनुसरण करतो
D. जर I किंवा II अनुसरण करत नाही
E. जर I आणि II दोन्ही अनुसरण करतात
उत्तर: B (कृती I ही एक टोकाची आणि अनावश्यक पायरी आहे. कृती II हे एक सकारात्मक उपक्रम आहे ज्यामुळे भविष्यात अशा कृतींना प्रोत्साहन मिळेल.)

25. 10 प्रवासी रेल्वे कोच उलटून दोन्ही बाजूंनी रेल्वे ट्रॅक अडवला आहे. कृती कोर्स:

I. रेल्वे अधिकारांनी ताबडतोब माणसे आणि उपकरणे पाठवून जागा साफ करावी.
II. दोन्ही दिशांना चालणाऱ्या सर्व गाड्यांना ताबडतोब इतर मार्गांनी वळवले पाहिजे.

A. जर फक्त I अनुसरण करतो
B. जर फक्त II अनुसरण करतो
C. जर एकतर I किंवा II अनुसरण करतो
D. जर I किंवा II अनुसरण करत नाही
E. जर I आणि II दोन्ही अनुसरण करतात
उत्तर: E (दोन्ही कृती आवश्यक आणि तातडीच्या आहेत. I हा दुर्घटनेचे निराकरण करतो तर II हा प्रवासात होणारा विलंब टाळतो.)